De terugkeer van paarden naar het zuidelijke Iberische gebergte om het landschap te vernatuurlijken en branden te voorkomen

Lang voordat het Iberisch schiereiland versnipperd raakte in landbouwgrond, wegen en steeds meer geïsoleerde bossen, werden de landschappen gevormd door grote wilde herbivoren. Oerossen, wilde paarden, herten in veel grotere aantallen dan nu, en andere soorten die nu uitgestorven of sterk in aantal zijn afgenomen, zwierven over uitgestrekte vlaktes, onderhielden open plekken in het bos en zorgden voor een dynamisch mozaïek van weilanden, struikgewassen en bossen.

Door het geleidelijke verdwijnen van een groot deel van deze megafauna, zowel door directe menselijke invloed als door veranderingen in het landschap, hebben veel ecosystemen belangrijke structurele componenten verloren. De ophoping van plantenbiomassa, de homogenisering van het landschap en het toegenomen risico op bosbranden zijn slechts enkele van de gevolgen. In deze context zijn initiatieven voor herwilding ontstaan, zoals die van Rewilding Spain, die tot doel hebben verloren ecologische functies te herstellen. En in het zuidelijke Iberische systeem is het paard een van de belangrijkste spelers in dit proces.

Herwilding is niet hetzelfde als ‘dieren vrijlaten’
Rewilding, ofwel hernaturalisatie, is gebaseerd op het idee om natuurlijke processen te herstellen in gebieden waar ze verzwakt of verdwenen zijn. Het vereist echter de inzet van professionals op het gebied van ecologie en milieu, planning, haalbaarheidsstudies en continue monitoring. Het doel is niet om lukraak wilde dieren uit te zetten, maar om specifieke ecologische functies te herstellen.

In het geval van het zuidelijke Iberische systeem ligt de focus op grote herbivoren. Hun rol is zeer belangrijk, omdat continu grazen de vegetatiestructuur verandert, open plekken creëert, de plantendiversiteit bevordert en indirect ten goede komt aan insecten, vogels en kleine zoogdieren. Bovendien verminderen ze door het consumeren van biomassa de hoeveelheid brandbaar materiaal en dragen ze bij aan de preventie van bosbranden, een groeiend en zorgwekkend probleem als gevolg van de klimaatverandering, waarvan we de gevolgen in Spanje al hebben gezien.

Om te begrijpen hoe dit project van binnenuit is opgebouwd, hebben we Marina Mònico geraadpleegd, biologe en hoofd van Rewilding Spain, die het werk met de paarden in het gebied coördineert.

Welke paarden, en waarom juist die?
Niet zomaar elk paard is geschikt voor een project als dit. “Het belangrijkste voor ons is dat het sterke dieren zijn, die het hele jaar door in semi-vrije omstandigheden buiten kunnen leven, net als wilde dieren, en zo hun rol in het ecosysteem kunnen vervullen”, legt Marina Mònico uit.

Vanuit het perspectief van herwilding benadrukt de woordvoerder dat “het doel van het herintroduceren van soorten ligt in de ecologische rol die ze kunnen spelen.” Daarom werken ze met exemplaren die het hele jaar door zelfstandig kunnen leven, met minimale ingrepen.

Het project omvat momenteel drie soorten paarden in verschillende delen van het zuidelijke Iberisch schiereiland. Een daarvan is het Przewalski-paard, een bedreigde ondersoort waarvan wereldwijd nog maar weinig exemplaren over zijn. Dit paard vertegenwoordigt de afstammingslijn van de werkelijk wilde paarden die tot op de dag van vandaag heeft overleefd. Deze dieren leven in Villanueva de Alcorón en Checa, in de provincie Guadalajara.

Hierbij horen ook Iberische gedomesticeerde rassen zoals de Pottoka, die voorkomt in Torremocha del Pinar (Guadalajara) en Frías de Albarracín (Teruel), en het Serrano-paard, dat leeft in Mazarete (Guadalajara). Ze hebben allemaal gemeen dat ze robuust zijn, aangepast aan barre omstandigheden en in het wild kunnen overleven met minimale menselijke tussenkomst.

Hun manier van leven: uitgestrekte gebieden en autonomie
Het romantische beeld van ‘vrij rondlopende paarden’ suggereert misschien een totaal gebrek aan beheer, maar de realiteit achter een project van deze omvang is complexer. De dieren leven in uitgestrekte weiden van honderden hectares, omheind met elektrische afrastering.

“Ze leven daar volledig onafhankelijk, zonder bijvoeding of opsluiting, maar ze worden wel constant in de gaten gehouden,” legt de bioloog uit. In elke kudde zijn er individuen die zijn uitgerust met GPS- halsbanden, waardoor onderzoekers hun bewegingen en territoriumgebruik kunnen volgen. Daarnaast is er een persoon die verantwoordelijk is voor de monitoring ter plaatse.

Deze continue monitoring dient een dubbel doel: ten eerste maakt het de verzameling van gegevens mogelijk over graaspatronen, bezochte gebieden en hun daadwerkelijke impact op de vegetatie; en ten tweede maakt het de tijdige detectie van gezondheidsproblemen of afwijkend gedrag mogelijk.

Halfwild betekent niet verlaten
Een veelvoorkomend misverstand is dat deze paarden gelijkgesteld worden aan verlaten of loslopende dieren. Het verschil is echter aanzienlijk, zoals Marina Mònico uitlegt. “Een succesvolle herintroductie is altijd een gecontroleerd proces in elke fase: vóór, tijdens en na de aankomst van de dieren”, benadrukt ze.

Voordat een groep een gebied betreedt, worden haalbaarheidsstudies uitgevoerd om te controleren of het leefgebied geschikt is en of het initiatief ecologisch en sociaal zinvol is. Daarna vindt er continue monitoring plaats.

Vanuit juridisch oogpunt worden paarden in Spanje nog steeds als vee beschouwd, wat een wettelijke verantwoordelijkheid met zich meebrengt voor de beheerder. “Naast onze ethische betrokkenheid bij dierenwelzijn, die we net als elke andere veehouder nakomen, hebben we een verantwoordelijkheid”, benadrukt hij.

Sociale cohesie en aanpassing
Paarden zijn zeer sociale dieren. Daarom wordt er bij de introductie van nieuwe dieren in het project zorgvuldig op gelet dat ze afkomstig zijn uit groepen die al in hun oorspronkelijke leefgebied gevestigd zijn. Dit bevordert de aanpassing en vermindert conflicten binnen de kudde.

Eenmaal in het gebied aangekomen, gaan ze “natuurlijk en zelfstandig” de interactie aan met de omgeving. Het doel is niet om hun gedrag te sturen, maar om ze patronen te laten vertonen die typisch zijn voor een groot herbivoor in het wild, altijd binnen een monitoringskader dat zowel hun welzijn als het behalen van ecologische doelstellingen garandeert.

OS Het pottoka-paard, of Baskische pony, is een inheems ras dat is geselecteerd voor het herwilderingsproject Rewilding Spain.

Naast de milieu-impact
Hoewel het project zich richt op ecologische restauratie, reikt de impact ervan verder dan het landschap. Het hoofd van Rewilding Spain benadrukt dat de aanwezigheid van deze dieren werkgelegenheid en kansen creëert in het gebied. Bovendien stimuleert de toestroom van bezoekers die geïnteresseerd zijn in het observeren van halfwilde paarden in hun natuurlijke habitat de initiatieven voor ecotoerisme, landelijke accommodaties en kleine bedrijven.

In gebieden die al decennialang te kampen hebben met bevolkingskrimp, kan deze dynamiek helpen om inwoners te behouden en de lokale economie te diversifiëren. Hernaturalisatie wordt daarom niet gezien als een op zichzelf staande actie, maar als onderdeel van een bredere strategie die natuurbehoud en plattelandsontwikkeling integreert.

Paarden die het landschap herschrijven
De terugkeer van grote herbivoren naar het zuidelijke Iberisch Systeem is niet bedoeld om een ​​geïdealiseerd verleden te herstellen, maar eerder om processen te herstellen die eeuwenlang het landschap hebben gevormd en enorme voordelen hebben opgeleverd die nu verloren zijn gegaan. Door open plekken te creëren, zaden te verspreiden en de bodem te verrijken met hun mest, transformeren paarden geleidelijk het landschap. “Ze maken de bergen opener, wat de biodiversiteit versterkt, bijdraagt ​​aan brandpreventie en de bodem verrijkt”, vat Marina Mònico samen.

De uitdaging, zoals bij elke ecologische ingreep, ligt in het bewaren van het evenwicht tussen autonomie en verantwoordelijkheid. Paarden die bijna in het wild leven, maar onder zorgvuldig toezicht, landschappen die openstaan ​​voor het publiek maar beheerd worden volgens wetenschappelijke criteria, dorpen die hun economie nieuw leven inblazen dankzij de omringende natuur. Op dit kruispunt bevindt zich het project dat vandaag de dag in het zuidelijke Iberische Systeem een ​​figuur terugbrengt die millennia lang onlosmakelijk verbonden was met de identiteit van het gebied: paarden als architecten van het landschap.

BRON: 20minutos – Hoofdfoto: (Bergpaarden in Guadalajara) Félix Abánades