De oudste stenen stieren van Spanje staan niet in een museum: ze staan op straat en vertellen een van de meest fascinerende verhalen van Spanje
Lang voordat kastelen en kathedralen het landschap van de Meseta Central vormgaven, stonden er al stenen figuren die de velden bewaakten. De everzwijnen van Vetton, meer dan tweeduizend jaar geleden gebeeldhouwd, staan nog steeds op hun plek, stille getuigen van de geschiedenis en een van de meest unieke overblijfselen van het pre-Romeinse Spanje.
Er zijn allerlei soorten sculpturen. Sommige staan prominent tentoongesteld in het meest indrukwekkende museum van de stad, andere vind je achter een glazen vitrine, met een etiket en een specifieke datum. En dan zijn er de everzwijnen van Vetton, stenen figuren die al meer dan tweeduizend jaar in de open lucht staan en onbeweeglijk toekijken hoe legers, koningen, herders, toeristen en auto’s voorbijtrekken. Hun charme schuilt onder andere in het feit dat ze nog steeds staan waar hun makers ze hebben geplaatst, midden in het landschap of geïntegreerd in pleinen en op bruggen. En dat maakt ze, in een land met zo’n rijke geschiedenis als Spanje, bijna uniek.
We hebben het over de stieren, hoewel ze ook varkens of wilde zwijnen kunnen voorstellen, gebeeldhouwd door de Vettones, een pre-Romeins volk dat tussen de 4e en 1e eeuw voor Christus het westelijke Meseta bewoonde. Vandaag de dag zijn er meer dan vierhonderd bewaard gebleven, voornamelijk verspreid rond Ávila, Salamanca, Zamora, Cáceres en Toledo. Ze zijn ruw, zwaar, bijna abstract, en toch bezitten ze een kracht die archeologen en reizigers nog steeds verbijstert.
Vier sculpturen die de geschiedenis van Spanje hebben veranderd
Van alle bewaard gebleven everzwijnsculpturen is er één groep die het archeologische aspect overstijgt en diep in de politieke geschiedenis duikt. Ik heb het over de Stieren van Guisando, gelegen in El Tiemblo in Ávila. Het zijn vier granieten sculpturen, daterend uit de 2e tot 1e eeuw voor Christus, die runderen in een statische en krachtige houding voorstellen.
De faam van deze plek is niet alleen te danken aan de ouderdom, maar ook aan wat er zich in 1468 afspeelde. Op deze plek werd namelijk het Verdrag van de Stieren van Guisando getekend, waarmee Hendrik IV zijn zus Isabella erkende als troonopvolger van Castilië. Die beslissing veranderde de loop van de geschiedenis van het land, aangezien Isabella uiteindelijk bekend zou worden als Isabella de Katholieke. Weinig pre-Romeinse sculpturen (of eigenlijk weinig objecten) kunnen er prat op gaan rechtstreeks getuige te zijn geweest van zo’n cruciaal moment in de Spaanse geschiedenis.
Een mysterie dat onopgelost blijft
De precieze functie van de everzwijnen is nog steeds onderwerp van discussie. De meest gangbare hypothese is dat ze fungeerden als territoriale markeringen die verbonden waren met weidegebieden, en symbolisch het vee beschermden. Het is geen toeval, zoals je zult begrijpen, dat ze geconcentreerd zijn in van oudsher veeteeltgebieden zoals het westelijke Meseta Central.
Andere theorieën wijzen op een funeraire of rituele waarde, gerelateerd aan de bescherming van de overledene of aan goden die geassocieerd worden met vruchtbaarheid en vee. Er is ook geopperd dat ze transhumanceroutes of grenzen tussen Vetton-gemeenschappen markeerden. Interessant is dat geen enkele theorie alle gevallen verklaart. Sommige everzwijnen verschijnen geïsoleerd op het platteland; andere werden eeuwen later hergebruikt in muren, kerken of bruggen.
Wanneer de prehistorie samengaat met het verkeer
Een van de meest opvallende voorbeelden is de verraco (een soort gebeeldhouwd everzwijn) naast de Romeinse brug van Salamanca. Eeuwenlang werd gedacht dat het deel uitmaakte van de Romeinse constructie, maar het is in werkelijkheid een beeldhouwwerk uit de tijd van Vetton dat later hergebruikt werd. Tegenwoordig begroet het bezoekers alsof het een oude bewaker van de stad is.
Iets soortgelijks is te zien in Ávila, waar verschillende verracos (stenen everzwijnsculpturen) bewaard zijn gebleven binnen de stadsgrenzen of in de directe omgeving, geïntegreerd in het monumentale landschap zonder opzichtig te zijn. Ze zijn getuige geweest van de bouw van muren, kerken en paleizen, terwijl ze nog steeds op hun oorspronkelijke plek staan.
Het bestuderen van de everzwijnen van Vetton is in feite het verkennen van de geografie van een pre-Romeins volk. In de provincie Ávila komen ze voor in steden als Villanueva del Campillo, Mingorría en El Tiemblo; in Salamanca in Ledesma en Ciudad Rodrigo; en in Zamora en Cáceres zijn ook belangrijke exemplaren bewaard gebleven, waarvan vele zich nog op hun oorspronkelijke locatie bevinden.
De Vettones lieten geen grootse tempels of monumentale steden na zoals de Romeinen of Visigoten. Hun materiële nalatenschap is ingetogener en nauwer verbonden met het land. En toch hebben deze everzwijnsculpturen meer dan tweeduizend jaar de elementen overleefd en zijn ze uitgegroeid tot een van de meest directe getuigenissen van de protohistorie van het Iberisch schiereiland. Het is onmiskenbaar dat ze erkenning verdienen en dat zullen ze nog lange tijd blijven verdienen.
Het zijn ruwe stukken, dat wel, maar ze zitten boordevol betekenis; ze vertellen over veeteelt, territoriale organisatie, beschermende overtuigingen en een landschap waar mens en dier nauw met elkaar verbonden waren. Daarom zijn ze zo opvallend wanneer ze plotseling, zonder waarschuwing, midden op straat of in een weiland verschijnen. Ze bevinden zich niet in musea omdat ze daar nooit voor bedoeld waren. Ze blijven op straat omdat ze altijd al bij het landschap hebben gehoord. En daarom vertellen ze, beter dan welk boek ook, een van de oudste en meest fascinerende verhalen van Spanje.
BRON: Viajar Elperiodico – Hoofdfoto: (De everzwijnen van Vetton) Juan Faraldos.
